Ôi việc
trên đời nghĩ cũng hay,
Sơn hà xã tắc
nắm trong tay
Hai hàng mũ áo
mong mong trước
Bốn phía cày
bừa nhớ nhớ nay...
Hàm Nghi 1887-1888
Sau ca trù (1),
sau Óc Eo (2), sau Nguyễn Du (3), đến lượt
một nhân vật quan trọng hoàng gia, vua Hàm Nghi, được viện
đại học Paris đón nhận. Người hướng dẫn nhà vua không
ai khác là công nương Amandine Dabat, cháu năm đời của Ngài
(*),
sinh năm 1987, nhánh Như Lý. Công chúa Như Lý (1908-2005) là thứ
nữ của Ngài, em Công chúa Như Mai (Ngài viết May để đọc
âm Việt) (1905-1999) kỷ sư nông lâm, sống độc thân, và chị
Hoàng tử Minh Đức (1910-1990), thiếu tá chỉ huy chiến xa trong
hàng ngũ Lê dương đồng thời với Hoàng tử Bảo Long con
cựu hoàng Bảo Đại. Thật vậy, cô sinh viên trẻ đẹp nầy
vừa mới bảo vệ ngày thứ năm 03.12.2015 vừa qua một luận
án Tiến sĩ Đại học ngành Lịch sử Nghệ thuật trên đề
tài "Hàm Nghi (1871-1944), vị vua lưu vong, nghệ sĩ ở Alger "(4).
Cô xác định ngay trong bài mở đầu luận án là đời sống
vua Hàm Nghi vắng bóng trong sử liệu cả Pháp lẫn Việt. Nói
cho đúng thì là không đầy đủ. Cũng dễ hiểu vì các sử
gia Pháp sử dụng những tài liệu của các tác giả sĩ quan
Pháp đăng tải trong thời kỳ thuộc địa và những văn kiện
bảo quản trong các kho lưu trữ Pháp, đằng khác không vào
được kho lưu trữ Việt. Việc thiếu hiểu biết về đời
sống lúc nhà vua trị vì cũng như về phong trào kháng chiến
Cần Vương thể hiện trong những giải thich, suy diễn khác
nhau. Các sử gia Việt dựa vào các tài liệu nầy và những
bài viết về sau xây dựng lên một huyền thuyết vua Hàm Nghi
ái quốc (13), nâng cao nhà vua lên bậc anh hùng, kiểu
mẫu, hướng dẫn con đường nên theo. Thật ra, nhiều huyền
thoại cũng được đặt ra quanh hai vua Thành Thái và Duy Tân
bị chính phủ thuộc địa đày qua đảo La Réunion sau một
cuộc nổi dậy thất bại. Tuy nhiên, theo cô Amandine Dabat, sử
liệu hoàn toàn ngậm tăm về cuộc sống của vua Hàm Nghi trong
thời lưu vong cũng vì thiếu tài liệu. Cô thành công thực
hiện được công tác khảo cứu nhờ đã khám phả ra vốn
sách lưu trữ tư hữu Hàm Nghi gồm có 2450 lả thư, bản nháp
thư từ và giẩy tờ cá nhân. Đem đối chiếu với những
hồ sơ thuộc địa (công bố, hành chính và chính thức), cô
thiết lập được một danh mục sắp xếp lý lẽ về sự
nghiệp của nhà vua. Thêm vào đó, 91 công trình lưu trữ (hình
vẽ, tranh màu, tranh sơn, tác phẩm điêu khắc) đóng góp vào
việc hình thành một tiểu sử đầy đủ vua Hàm Nghi.
|
|
|
Công
nương
Amandine
Dabat
|
Hoàng
thân An Nam
1935
|
Hoàng
đế Hàm Nghi
|
Năm 1889, 18 tuổi,
Ngài bị lưu đày qua Algerie sau những ngày thất thủ kinh đô
Huế 1885 và khởi đầu phong trào kháng chiến Cần vương.
Ngài sống quản thúc mười năm đầu tiên trong ngôi biệt
thự Tùng Hiên (Villa des Pins, thuộc phường El Biar, trên đồi
thành phố Alger) với một viên thông ngôn, một đầu bếp
và một ông phục vụ, toàn là người Việt (7). Ðây
là thời kỳ xác định vị trí của ông hoàng lưu vong Hoàng
thân An Nam "Prince d'Annam". Hoàng thân không lấy lại tên cũ
Ưng Lịch như vua Duy Tân đã trở thành "Prince Vinh San" ở đảo
La Réunion. Trong mười tháng đầu, Ngài nhất định không chịu
học tiếng Pháp vì Ngài cho đó là thứ tiếng của dân tộc
xâm lược nước mình và vẫn dùng khăn lượt, áo dài theo
nếp cũ ở quê hương. Mọi việc giao thiệp đều qua ông thông
ngôn Trần Bình Thanh. Nhưng về sau, thấy người Pháp ở Algérie
thân thiện, khác với người Pháp ở Việt Nam, nên từ cuối
năm 1889 Ngài mới bắt đầu học và tiên bộ lanh chóng. Trong
thời kỳ nầy, nhiều sự kiện chính trị biểu lộ những
bất đồng giữa các nhà chức trách Pháp : phủ Toàn quyền
Đông Pháp, phủ Toàn quyền Algeria, bộ Thuộc địa về vua
Hàm Nghi, về vai trò và ảnh hưởng chính trị của Ngài. Lúc
ban đầu, chính phủ Pháp còn coi ngài là quân cờ trong thế
trận Đông Dương, hay là một hoàng tử kế vị và vẫn có
thể kế ngôi vua Đồng Khánh (12) tương tự sau nầy
cương vị Hoàng thân Vĩnh San sau đệ nhị thế chiến. Cô
Amandine Dabat chắc vui mừng ngạc nhiên nhận ra những cơ quan
gần Ngài như phủ Toàn quyền Algeria có nhiều cảm tình với
Ngài và bênh vực Ngài cạnh phủ Toàn quyền Đông Pháp luôn
nghi hoặc Ngài có quan hệ và ủng hộ cuộc kháng chiến Cần
vương. Tuy mọi họat động của Ngài không lọt ra khỏi mắt
phủ Toàn quyền Algeria, giao du của Ngài bị kiểm soát chặt
chẽ, mọi thư từ, liên lạc với Đông Dương hoàn toàn bị
ngiêm cấm, Hoàng thân thành công tiếp xúc những học sinh
trường Trung học Alger và trở nên bạn của Kỳ Đồng Nguyễn
Văn Cẩm, Bùi Quang Chiêu, Trần Văn Thông. Qua trung gian của
nhiều người quen như Charles Gosselin, Stanislas Millot, thầy dòng
Paul Bayet, ngay cả những người có nhiệm vụ kiểm soát như
bà quản gia Marie Cherpitel, Ngài có thư từ đi lại với trong
nước nhưng nhất thiết giơi hạn trong phạm vi cá nhân, gia
đình, bạn bè. Ngài tránh viết thư, nhận báo chí bàn cải
chỉnh trị, chỉ muốn sống trong một môi trường gần như
đóng kín gia đình, bạn bè người Pháp. Năm 1904, 34 tuổi,
sau 15 năm biệt xứ, Hòang thân cưới cô Marcelle Aimée Léonie
Laloe (1884-1974), 20 tuồi, con ông Chánh Biện lý Tòa Thượng
thẩm François Laloe, cánh sang trong giới quyền thế ở Alger.
Năm 1906, Ngài cùng phu nhân dọn qua một ngôi nhà mới xây
mang tên Biệt thự Gia Long do kiến trúc sư Guiauchain thiết
kế và gia đình ở đây trọn đời (12). Ngài qua
đời vì bệnh ung thư dạ dày ngày 04.01.1943 (hay 14.01.1944)
và được an táng trước ở vườn biệt thự Gia Long ở Alger,
sau dời về nghĩa địa gia đình ở Thonac, tỉnh Dordogne, vùng
Aquitaine tại Pháp.
|
  |
tự
vẽ 1896
|
những
ngày cuối đời
|
Trái với Hoàng
thân Vĩnh San, Ngài nhận được đẩy đủ tiền phụ cấp,
không cần làm việc để sống một cuộc đời nhàn hạ trong
xã hội thượng lưu Pháp thời bấy giờ. Ngài chơi quần vợt,
thề thao, đánh kiếm, săn bắn, vẽ tranh, chạm trổ. Ngài
viếng thăm nhiều thắng cảnh ỏ Algeria, Maroc, mỗi năm hai
lần qua Pháp. Ngài giao du với nhiều nhà trí thức, nghệ sĩ
Pháp như Léon Fourquet, Pierre Loti, Louis Massignon, Marius Reynaud,
Pierre Roche, Georges Rochegrosse, Auguste Rodin, Camille Saint-Saëns,
trong số nầy, đáng kể là mối tình liên hệ với nữ sĩ
Judith Gautier. Số lớn thư từ trao đổi (93 lá thư giữa 1900
và 1916) giữa hai người bạn tâm đầu ý hợp nuôi dường
một mối cảm phục lẫn nhau không bờ, một tình yêu lãng
mạn thắm thiết qua nhiều năm tháng trở thành một tình bạn
vĩnh viễn, trên nền tảng văn chương, điêu khắc, thể hiện
qua những bài thơ trìu mến không in. "Vì muốn Pháp hóa vua
Hàm Nghi, chính phủ Pháp nhận ra những thiên hướng của ngài
đối với hội họa và đã đề xuất Marius Raynaud, họa sĩ
theo trường phái Á đông, đào tạo vua"(6). Qua trung
gian của De Vialar
(14), viên sĩ quan người Pháp được
giao phó quản thúc, Ngài bắt đầu học vẽ với họa sĩ Marius
Reynaud, đồng thời cũng theo dõi lớp giảng dạy ở Trường
Mỹ thuật. Đáng tiếc là những tác phẩm bảy năm đầu không
còn lưu giữ. Qua trung gian thư từ, người ta biết được
Ngài thích vẽ tĩnh vật ở xưởng, cảnh vật theo họa tiết,
mẫu hình, chân dung người quen. Tác phẩm xưa nhất còn giữ
là một bức Ngài tự họa theo ảnh năm 1896. Bức tranh dầu
trên vải đầu tiên của Ngài thể hiện phong cảnh miền quê
quanh Alger. Từ 1899 đến 1903, Hoàng thân mượn trong trường
phái ấn tượng kỹ thuật nét bút sơn dầu kề nhau để thể
hiện thể tích, hình dáng cây cối, ánh sáng và nhất là để
phát tỏa cảm giác trên tranh. Bắt đầu từ 1904, sau khi Paul
Gauguin từ trần, theo gót nhà họa sĩ tài hoa, Ngài cho thêm
vào kỹ thuật vẽ của mình những màu sắc rực rỡ, diễn
cảm như hồng, cam, đỏ son, hoa cà,...Hơn nữa, cũng theo lời
khuyên của Gauguin cho nhóm Nabis quanh Paul Sérusier, Ngài sử
dụng các màu lì (aplat), phóng quán bỏ quên những cưỡng
bức mô phỏng hội họa, những yêu sách của lối vẽ hiện
thực. Ngài cũng sử dụng kỹ thuật màu phấn (pastel) giúp
Ngài thực hiện một cách điêu luyện các kháo cứu về những
biến thiên của ánh sáng (5).
|
|
Vua
Hàm Nghi bị bắt 26.09.1888
|
Hoàng
thân An Nam hôm lễ đính hôn
|
Qua màu sắc, Hoàng
thân muốn diễn tả tạo hóa, muốn biểu thị vẻ đẹp thiên
nhiên lên tranh, tất nhiên cảnh mặt trời lặn trở thành
đề tài ưa thích sở trường của Ngài và trên đối tượng
nầy Ngài đã mặc sức phối hợp màu sắc, biến cách sắc
thái lên tranh của mình. "Trong hoàn cảnh lưu đày, đeo đuổi
nghệ thuật là có hội cho vua Hàm Nghi giữ mối liên lạc
với Đông Dương. Nghệ thuật như là một khoảng trời tự
do, qua đó nhà vua có thể thoải mái diễn tả tình cảm gắn
bó với quê hương của mình."(6). Tuy nhiên Ngài chỉ
vẽ cảnh Pháp hay Algeria trước mắt đang chiêm ngưỡng, không
vẽ người, thỉnh thoảng có nhà ở nhưng bên trong không có
ai. Ngài không vẽ cảnh Việt Nam theo trí nhớ đượm nổi
nhớ nhung, không vẽ hàng rào tre thấp thoáng bên bờ sông,
không vẽ tà áo dài phấp phới trong gió lộng, không vẽ chiếc
nón lá che mặt cô gái e lệ thẹn thùng. Cô Amandine Dabat nhận
định Ngài không vẽ cho người khác mà cho chính mình. Vì
vậy lập luận mỹ thuật của Ngài rất riêng tư, không theo
một trường phái nào tuy chịu ảnh hưởng Gauguin, Nabis, khuynh
hướng ấn tượng một thời đă qua. Thành thử nếu sắp
đặt các tác phẩm của Ngài trong lịch sử hội họa đương
thời thì thế nào cũng có phần chênh lệch, chậm trễ. Nghệ
thuật Hàm Nghi cũng được diễn tả qua điêu khắc. Bắt đầu
từ năm 1899, Auguste Rodin (12) dạy Ngài kỹ thuật
điêu khắc trong nhiều năm ở Pháp (16), qua 1920 Ngài
làm việc với Léon Fouquet ở Alger. Công trình điêu khắc của
Ngài gồm có những tượng nửa người đàn ông hay đàn bà,
tượng đàn bà, đầu người, ngay cả rập khuôn. Hiện còn
lưu trữ những tác phẩm bằng đất, đồng, thạch cao. Ngài
sử dụng nhiều cách xử lý đồng, phỏng theo cấu tạo cứng
chắc của Rodin nên ảnh hưởng của nhà điêu khắc nầy thấy
rất rõ trong các tác phẩm của Ngài. Không cần bán để có
tiền sống, ít triển lãm (3 lần 1904, 1909 và 1926), công trình
của Ngài chỉ được biết trong vòng thân mật, một phần
được phổ biến qua cuốn danh mục Catalogued’exposition
Cuộc triễn lãm Hoàng thân An Nam (15-27.11.1926) tại Galerie Mantelet-Colette
Weil, Paris. Qua trung gian bạn bè, khi Ngài tiếp xúc với chính
quyền là chỉ để thương lượng, cải thiện điều kiện
lưu vong, đặc biệt tiền trợ cấp cần phải định lại
giá theo mức phá giá. Ngoài ra Ngài chỉ gặp gỡ các nghệ
sĩ, các sĩ quan quân đội và luôn giữ liên lạc trong thời
gian họ phục vụ ở Đông Dương. Rút cuộc, không có tham
vọng chính trị, không tự mình quyết định lên ngôi, xuống
ngôi, Ngài tiếp tục muốn đứng ngoài quyền chính, tránh
mọi hoạt động dính dáng đến chính trị. Ngài chỉ muốn
sống với gia đình và cống hiến một nửa (hay đúng hơn
ba phần tư) đời còn lại cho nghệ thuật, ngoài hẵn huyền
thoại một vị quốc vương hy sinh trọn vẹn cho tổ quốc.
 
|
Đám
cưới Hoàng thân An Nam và cô Marcelle Laloe, Alger 1904
|
Để thực hiện
cuộc nghiên cứu, cô Amandine Dabat đã tìm kiếm nhiều ở Paris,
lưu trú ngay cả ở Algeria và Việt Nam. Cô trình bày những
kết quả đầu tiên trong bằng Cao học về ngôn ngữ và văn
minh Việt Nam tại viện Đại học Paris Diderot năm 2012. Ở
Việt Nam, cô giảng dạy sinh ngữ Pháp văn tại viện Đại
học Hà Nội năm 2012-2013. Cô viết nhiều bài đăng ở Pháp
và trên báo chí trong nước về vua Hàm Nghi, họa sĩ và nhà
điêu khắc. Một buổi chiều đầu tháng 3 năm 2015, cô diễn
thuyết ở Thư viện khoa học Tổng hợp TpHồChíMinh trên đề
tài Vua Hàm Nghi (1871-1944) : một cuộc đời nghệ sĩ. Đối
với người Việt Nam tuy ngày nay ít nhớ đến ông vua ái quốc
nầy nên đề tài không hấp dẫn lắm, cũng có khoảng 200
thính giả hiện diện vì ngoài lòng quan tâm với chủ đề,
xem các tác phẩm, họ còn muốn gặp mặt cô cháu năm đời
định cư bên phương trời tây nay về quê tìm hiểu cuộc
đời ông cố, một chuyện hiếm có. Họ được nghe cô giải
thích nguyên do cô chọn một đề tài về Việt Nam để khảo
cứu vì cô mang dòng máu của một Hoàng thân An Nam, cô tự
hào là hậu duệ một vị vua yêu nước có một nửa đời
nghệ sĩ. Và suốt buổi diễn thuyết, cô kể lại cuộc sống
lưu vong của vua Hàm Nghi tại Alger. Trong lĩnh vực hội họa,
Ngài đã vẽ nhiều nhưng phần lớn tranh bị mất mát hủy
hoại trong chiến tranh. Hoàng hôn, bóng cây, con đường buồn
bã... là chủ đề thường xuyên trong tranh của họa sĩ nói
lên tâm trạng hoài nhớ quê nhà của Ngài. Trong số 50 bức
triển lãm năm 1926 ký tên chữ Hán Xuân Tử, nay chỉ
còn 15 bức, là tên cha mẹ đặt và cùng là tựa đề bài
thơ bà Judith Gautier làm tặng Ngài (6). Thông thạo
chữ Hán, ngoài truyện ngắn Ông hoàng thủ cấp đỏ máu
(cuộc
kháng chiến Hai Bà Trưng), kịch thơ Những cánh cửa sơn
đỏ, bà có nhiều bài thơ về Hoàng thân An Nam. Vì Đông
Tây đọc ngược nhau hay là theo ý chí độc lập văn hóa Ngài
còn ký biệt hiệu Tử Xuân. Trên cột trái mộ bà ở
nghĩa trang làng Saint-Énogat có khắc ba chữ Hán Tử Xuân bái
子春拜.
春子
Fils de Printemps
! hélas ! tes fleurs à peine écloses
S’effeuillèrent
au vent d’orage brutal,
Qui brise d’un
seul coup, les espoirs et les roses,
Fis crouler les
palais de laque et de santal....
(Xuân tử ! ôi
! hoa mới nở
Rụng tơi bời
theo giông gió hung tàn,
Dập tan hy vọng
hoa hồng,
Lật đổ cung
điện sơn mài gỗ hương ....)
|
|
|
Nữ
sĩ Judith Gautier
|
Công
chúa Như Mai
|
Công
chúa Như Lý
|
Trong số tranh của
Ngài có một bức mang tên
Déclin du jour (Chiều tà
hay Ngày tàn), khổ 35 x 46 cm, vẽ năm 1915, đã được
đem bán ngày 24 tháng 11 năm 2010 tại Nhà bán Drouot, địa điểm
bán đấu giá nổi tiếng nhất Paris, trung tâm thương mãi nghệ
thuật quốc tế. Trên hơn 150 người có mặt tại buổi bán
đấu giá hôm đó, có khoảng 10% là người Việt. Ông Alexandre
Million, Giám đốc văn phòng Millon & Associés, thổ lộ với
nhân viên ban Việt ngừ đài RFI, ông nhận thấy họ đều
tỏ vẻ kính cẩn trọng vọng tuy ông không nghĩ họ có ý
định mua (9). Theo ông, họ chỉ muốn chứng kiến
tận mắt một tác phẩm của vua Hàm Nghi, một tấm tranh có
một giá trị thiêng liêng ngoài khuôn khổ nghệ thuật. Bức
tranh được một gia đình Pháp giao bán nhưng dấu tên, có
lẽ không biết gì nhiều về nguồn gốc tác phẩm tuy là một
quà tặng như viết trên tấm giấy nhỏ kẹp vào khung gỗ
đằng sau bức tranh. Mức định giá ban đầu 1000 euro tương
đối thấp, dựa vào một số tiêu chuẩn cụ thể : thời
kỳ vẽ tranh, thể loại tác phẩm, khuynh hướng, trào lưu,
trường phái hội họa, thêm vào thân thế tác giả, các cuộc
triển lãm (8)...Ban tổ chức hy vọng bức tranh sẽ
được đấu giá cao. Rút cuộc, bức tranh được ông Gérard
Chapuis mua với giá bán tối cao là 8.800 euro. Bà Cécile Ritzenthalar,
chuyên gia về hội họa thế kỷ XIX và XX, người đã xét
nghiệm tính xác thực của bức tranh và cũng là người đã
điều khiển cuộc đấu giá, cho biết thêm là trong nguyên
tác, bức tranh này mang tên là La route de El Biar (Con
đường El Biar) (6). Tranh vẽ cảnh thiên nhiên,
những mô gò, dãy đất thoai thoải liên tiếp nhau lên đến
đồi cao, in trên nền trời chiều hồng thắm; xa xa có rặng
núi, loáng thoáng vài nếp nhà. Cận cảnh là một tàng cây
xanh. Ánh sáng êm ả, màu sắc kín đáo, dịu dàng: màu đất
nâu liền với cỏ xanh non và lá cây già, xanh lam. Nói chung
là màu tối, u uẩn, trầm buồn, người xem có thể gán cho
tác giả tâm sự này, tình cảm nọ. Nhưng là do suy diễn.
Họa sĩ trước cảnh chiều chỉ muốn ghi lại một thoáng
phôi pha, và xúc cảm nhất thời có thể biểu lộ tâm tình
hay kỷ niệm chìm trong ký ức. Nhịp điệu khoan thai, theo
đường thẳng, chủ yếu là đường ngang, mềm mại, mơn man
đưa ánh nắng chiều về tụ điểm bên trái. Và nâng trời
nhẹ lên cao. Không khí u trầm, lắng đọng trong Chiều
tà là tâm sự chung của con người, một nét sầu vạn
cổ, một khối sử nhân sầu trên khói sóng, trong cổ thi (10).
Bà Cécile Ritzenthalar đánh giá cách vẽ của Ngài dùng những
màu nguyên chất lấy thẳng từ các ống sơn chứ không có
nhiều pha trộn, phong cảnh màu sẫm, hàng cây chân trời có
những đường viền màu xanh đậm, ánh nắng ban chiều ửng
màu hồng tím, chân trời vẽ ở phần nửa trên thay vì ở
phần nửa dưới của tấm tranh, những điểm tiêu biểu khuynh
hướng Nabis. Bà cũng nhận thấy đa số những người Việt
chú ý đến tranh vì lý do tình cảm nhiều hơn là nhằm mục
đích kinh doanh, phản ứng của họ hoàn toàn khác với những
thương gia chuyên sống nhờ nghề buôn bán tranh.
 |
 |
Bức
tranh Chiều tàn
|
Bức
chiếu Cần Vương
|
Người may mắn
mua được bức tranh của vua Hàm Nghi, ông Gérard Chapuis, là
một bác sĩ người Pháp gốc Việt đang sinh sống tại Marseille.
Ông là người sở hữu rất nhiều tài sản văn hóa Huế,
đặc biệt là nhiều bản gốc tranh quý của các họa sĩ Việt
Nam nổi tiếng. Ông có viết cho nhà văn Nguyễn Đắc Xuân
(11)
người dã chịu khó lặn lội đi tìm Công chúa Như Lý để
phỏng vấn : "Nhân dịp 70 năm ngày mất của vua Hàm Nghi, tôi
có ý định đem tranh về cho người dân Việt Nam thưởng lãm
nhưng tôi lo rằng tranh sẽ không được bảo đảm an toàn
một cách tuyệt đối. Qua thư này tôi nhờ anh đại diện
và thương thảo với Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế
hoặc những cơ quan chức năng khác, bằng cách khả thi nhất
để châu về hợp phố". Ông Phan Thanh Hải, Giám đốc Trung
tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế, cho biết sẽ thẩm định
lại thông tin tốt lành này, sau đó báo cáo với lãnh đạo
tỉnh Thừa Thiên - Huế nhằm tìm cách tốt nhất để đưa
bức tranh Chiều tà của vua Hàm Nghi về Huế. Nếu thủ
tục thuận lợi, trung tâm sẽ hỗ trợ kinh phí để đưa về
trưng bày (15). Chỉ còn mong dự án thành công. Cũng
nên biết thêm đồng thời và đồng tuổi của Ngài có họa
sĩ Lê Văn Miến (1873-1943) để lại hai bức tranh sơn dầu
Chân
dung cụ Tú Mền và Bình Văn mang nặng ảnh hưởng
tranh lụa (10). Bên phần Amandine Dabat, cô cũng có
tuyên bố "Tôi hy vọng sẽ sớm xuất bản cuốn sách phát
triển từ luận án về vua Hàm Nghi viết bằng tiếng Pháp
và tiếng Việt trong thời gian tới. Những gì được biết
về vị vua yêu nước và là một nhà nghệ sĩ tài năng đích
thực sẽ là niềm tự hào cho tất cả chúng ta" (13).
Dùng hai chữ chúng ta, cô đã hảnh diện đặt mình vào
lòng dân tộc Việt Nam ! Tôi hân hạnh được gặp cô Amandine
Dabat một hôm đi dự xemine Trường Cao đẳng Thực hành EPHE
ở Nhà Á Đông tại Paris trước khi cô lên đường về Việt
Nam. Tóc hung, mắt sáng, trán rộng, lịch thiệp, duyên dáng,
tươi cười, ứng xử tinh tế, diễn ngôn lưu loát, cô không
có chút phong cách các "Mệ"hoàng phái thành Huế, nhưng trong
vài phút đàm thoại cô cho tỏa ra một phong độ quý phái
phương tây không lạ ở một hậu duệ Hoàng đế Hàm Nghi
và Bá tước de la Besse
(*) .
Thành
Xô, Mừng Tết Bính Thân 2016
|
 |
Ðọc thêm
1-Võ Quang Yến,
Ðại
học Paris đón nhận ca trù, Diễn Ðàn Frum 02.05.2002
2- Võ Quang Yến,
Theo
dõi cuộc khảo cứu văn hóa Óc Eo, Diễn Ðàn Forum 29.08.2013
3- Võ Quang Yến,
Mùa
xuân thi ca ở Đại học Paris VII, Diễn Ðàn Forum 10.05.2015
4- Amandine Dabat,
Hàm
Nghi (1871-1944) Empereur en exil, artiste à Alger, Thèse de Doctorat
d’Histoire de l’Art, Institut National d’Histoire de l’Art, Paris
03.12.2015
5- Amandine Dabat,
L’empereur
Hàm Nghi exilé (1871-1944) : l’univers d’un artiste, dans Arts du
Vietnam – Nouvelles approches, Presse Universitaire de Rennes 2015
6- Amandine Dabat,
Hàm
Nghi artiste : le peintre et le sculpteur, aejjrsite.free.fr/gm136
7- Nguyễn Ngọc
Giao, Hàm Nghi nghệ sĩ, Diễn Ðàn Forum 08.07.2008
8- Nguyễn Ngọc
Giao, Bức tranh sơn dầu Chiểu tà của Hàm Nghi xuất hiện
tại Paris, Diền Ðàn Forum 13.11.2010
9- Tuấn Thảo, Phóng
sự: Bán đấu giá tranh của vua Hàm Nghi, RFI, 24,26,27.11.2010
10- Ðặng Tiến,
Chiều
Tà, tranh Hàm Nghi, Thế kỷ 07.01.2011
11- Nguyễn Ðắc
Xuân, Người cháu gái 5 đời của vua Hàm Nghi làm làm luận
án Tiến sĩ về vua Hàm Nghi, Gác Thọ Lộc 23.08.2012
12- Thu Hằng, Những
ngày tháng lưu đày của vua Hàm Nghi ở Alger, RFI 31.12.2014
13- Nguyễn Vinh,
Cuộc
trở về của hậu duệ vua Hàm Nghi, Kinh tế Sài Gòn 23.03.2015
14- Phạm
Cao Phong, Người có đôi mắt vua Hàm Nghi,
Gửi
cho BBC từ Paris 11.12.2015
15- Trương Uy, Ðề
xuất đưa tranh của vua Hàm Nghi về nước, Tuổi trẻ Online
20.12.2015
16- Phạm Trọng
Chánh, Tử Xuân Hàm Nghi (1872-1942) vị vua lưu đày thành
nghệ sĩ, khoahocnet.com 26.12.2015
(*) Công chúa Như
Lý kết hôn với François Barthomivat, Bá tước de la Besse, có
1 con trai Philippe, 2 con gái Françoise và Anne Alice Marie. Anne kết
hôn với ông Guy Dabat, có 3 con trai Philippe, François, Jean và
1 con gái Maylis. Amandine là cháu nội Anne.